Cách trích dẫn tài liệu tiếng Việt, văn bản pháp luật và nguồn Internet đúng chuẩn

Hầu hết hướng dẫn trích dẫn đang lưu hành được viết cho tài liệu tiếng Anh. Khi làm khóa luận, luận văn ở Việt Nam, bạn lại thường xuyên dùng giáo trình tiếng Việt, luận án của trường, nghị định, thông tư, số liệu của Tổng cục Thống kê hay bài báo điện tử. Những nguồn này có đặc thù riêng: tên người Việt không tách họ và tên như tên phương Tây, văn bản pháp luật có số hiệu, nhiều trang web không ghi tác giả. Bài viết này tổng hợp cách trích dẫn các loại nguồn phổ biến nhất theo tinh thần chuẩn APA 7 - chuẩn được nhiều trường và tạp chí trong nước chấp nhận - kèm ví dụ bạn có thể áp dụng ngay.

Lưu ý quan trọng: mỗi trường, mỗi khoa có thể ban hành quy định trình bày riêng. Nếu hướng dẫn của trường khác với bài viết này, hãy luôn ưu tiên quy định của trường.

1. Nguyên tắc chung với tên tác giả Việt Nam

Tên người Việt có thứ tự họ - tên đệm - tên, và phần “tên” không đứng một mình để nhận diện như họ của người phương Tây. Vì vậy, cách làm phổ biến ở Việt Nam là ghi đầy đủ họ tên, giữ nguyên thứ tự, không đảo và không viết tắt.

• Trong bài: (Nguyễn Thị Hoa, 2021) hoặc Nguyễn Thị Hoa (2021) cho rằng…
• Hai tác giả: (Trần Minh Đức & Lê Thu Trang, 2020).
• Từ ba tác giả trở lên: (Phạm Quốc Bảo và cộng sự, 2023).
• Danh mục tài liệu tham khảo: tài liệu tiếng Việt thường xếp theo thứ tự ABC của tên tác giả (theo cách trường quy định), tách riêng phần tiếng Việt và tiếng nước ngoài nếu trường yêu cầu.

Với tác giả nước ngoài, bạn vẫn dùng họ như bình thường: (Smith, 2019). Điều quan trọng là thống nhất một cách ghi trong toàn bộ bài.

2. Sách, giáo trình và chương sách

Sách và giáo trình là nguồn được dùng nhiều nhất ở phần cơ sở lý thuyết. Thông tin cần có gồm tác giả, năm xuất bản, tên sách (in nghiêng), lần tái bản nếu có, và nhà xuất bản.

• Trong bài: (Nguyễn Văn An, 2022, tr. 45) khi trích nguyên văn; (Nguyễn Văn An, 2022) khi diễn đạt lại.
• Danh mục: Nguyễn Văn An. (2022). Giáo trình quản trị nhân lực (tái bản lần 3). Nhà xuất bản Đại học Kinh tế Quốc dân.

Với chương trong sách có chủ biên, ghi tác giả chương, tên chương, rồi “Trong” + tên chủ biên (Chủ biên), tên sách và số trang của chương. Nhiều sinh viên chỉ ghi tên chủ biên cho mọi chương, khiến người đọc không tìm lại được đúng phần đã trích.

3. Luận văn, luận án và đề tài nghiên cứu

Luận văn, luận án của các trường là nguồn tham khảo rất giá trị nhưng cũng là nguồn trùng lặp hàng đầu trong báo cáo Turnitin hoặc DoIT, vì nhiều trường đã đưa kho luận văn vào cơ sở dữ liệu so khớp. Khi dùng, hãy trích dẫn rõ ràng:

• Danh mục: Lê Thu Trang. (2020). Ảnh hưởng của chuyển đổi số đến hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp nhỏ và vừa tại Hà Nội [Luận văn thạc sĩ, Trường Đại học X].

Đặc biệt tránh chép nguyên khung lý thuyết hoặc phần tổng quan của một luận văn khác rồi chỉ thêm một dòng trích dẫn cuối đoạn. Dù có ghi nguồn, một đoạn dài trùng nguyên văn vẫn hiện màu trong báo cáo và có thể bị hội đồng đánh giá là thiếu đóng góp riêng. Cách đúng là tổng hợp nhiều nguồn và viết bằng lời của bạn - xem thêm cách viết tổng quan tài liệu không bị đạo văn.

4. Văn bản quy phạm pháp luật

Luật, nghị định, thông tư, quyết định xuất hiện nhiều trong các đề tài kinh tế, luật, quản lý công, giáo dục. Đây là nguồn có tác giả là cơ quan ban hành và có số hiệu riêng, nên cách trích dẫn hơi khác sách báo.

• Trong bài: có thể nêu trực tiếp tên văn bản trong câu, ví dụ “Theo Luật Giáo dục đại học năm 2012 (sửa đổi, bổ sung năm 2018)…”, hoặc ghi (Quốc hội, 2018).
• Danh mục: Quốc hội. (2018). Luật số 34/2018/QH14 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Giáo dục đại học.
• Nghị định, thông tư: Chính phủ. (2023). Nghị định số 13/2023/NĐ-CP về bảo vệ dữ liệu cá nhân.

Ba lưu ý giúp phần này chính xác hơn. Thứ nhất, luôn kiểm tra văn bản còn hiệu lực hay đã bị thay thế, sửa đổi. Thứ hai, khi trích một điều, khoản cụ thể, hãy ghi rõ “Điều 5, khoản 2” thay vì chỉ ghi tên văn bản. Thứ ba, không chép nguyên văn cả điều luật dài vào bài; chỉ trích phần cần thiết và phân tích ý nghĩa của nó với đề tài.

5. Báo điện tử, trang web và số liệu thống kê

Nguồn Internet tiện lợi nhưng dễ bị trích dẫn thiếu. Một trích dẫn web đầy đủ gồm: tác giả (người viết hoặc tổ chức), ngày đăng, tiêu đề bài, tên trang, đường dẫn.

• Báo điện tử: Hoàng Minh. (2024, ngày 12 tháng 3). Tiêu đề bài báo. Tên báo. https://…
• Trang của tổ chức, không ghi tác giả: dùng tên tổ chức làm tác giả, ví dụ (Tổng cục Thống kê, 2024).
• Không có ngày: ghi (n.d.) hoặc “không ngày” theo quy định của trường, và thêm ngày truy cập nếu trang có thể thay đổi.

Với số liệu thống kê, hãy trích từ nguồn gốc (niên giám, báo cáo chính thức) thay vì trích lại từ một bài báo đã đăng lại con số đó. Trích nguồn gốc vừa chính xác hơn, vừa thể hiện bạn đã kiểm chứng dữ liệu.

6. Trích dẫn gián tiếp (trích lại qua tài liệu khác)

Đôi khi bạn chỉ đọc được ý của tác giả A thông qua sách của tác giả B. Khi đó không được ghi như thể đã đọc trực tiếp tác giả A. Cách ghi trung thực là: “Theo A (được trích trong B, 2019)…”, và danh mục chỉ liệt kê tài liệu B - tài liệu bạn thực sự đọc. Tuy vậy, hãy hạn chế trích gián tiếp; nếu ý đó quan trọng với đề tài, nên tìm đọc nguồn gốc.

7. Những lỗi trích dẫn khiến tỷ lệ trùng lặp tăng

• Trích nguyên văn quá dài: ngoặc kép và ghi nguồn đúng nhưng cả trang trích dẫn vẫn hiện màu; nên tóm lược và phân tích.
• Danh mục tài liệu sai định dạng: khi bật bộ lọc loại trừ tài liệu tham khảo, phần mềm cần nhận diện được đề mục “Tài liệu tham khảo”.
• Chỉ ghi nguồn ở cuối đoạn dài: người đọc không biết câu nào là ý của ai; ghi nguồn ngay sau ý được dùng.
• Diễn đạt lại quá sát: chỉ thay vài từ đồng nghĩa vẫn bị so khớp; tham khảo 5 kỹ thuật paraphrase đúng chuẩn.
• Thiếu thống nhất: nửa bài theo APA, nửa bài theo IEEE gây khó đọc và dễ bị yêu cầu sửa.

8. Kiểm tra lại trước khi nộp

Sau khi hoàn thiện trích dẫn, bạn nên tự kiểm tra bằng đúng phần mềm trường dùng để biết đoạn nào còn trùng. Với bài tiếng Việt, nhiều trường dùng DoIT hoặc Turnitin. Kiểm tra ở chế độ không lưu bài để bản nháp không bị lưu vào kho, tránh trùng với chính mình khi nộp chính thức. Khi đọc báo cáo, ưu tiên các nguồn chiếm tỷ lệ lớn và kiểm tra xem đoạn trùng đã có trích dẫn đầy đủ hay chưa.

Cần kiểm tra trước khi nộp? Đặt kiểm tra Turnitin hoặc DoIT, nhận báo cáo PDF gốc trong tài khoản.

Câu hỏi thường gặp

Tên tác giả Việt Nam có cần đảo họ ra sau không?

Thông thường không. Cách phổ biến ở Việt Nam là giữ nguyên họ tên đầy đủ. Hãy làm theo hướng dẫn trình bày của trường nếu có quy định khác.

Trích dẫn văn bản pháp luật có cần ghi trong danh mục tài liệu tham khảo không?

Có, nếu bạn dùng nội dung của văn bản đó trong bài. Danh mục nên ghi số hiệu, tên văn bản, cơ quan ban hành và năm ban hành.

Đã ghi nguồn đầy đủ sao báo cáo vẫn hiện trùng?

Phần mềm so khớp câu chữ, không đánh giá việc ghi nguồn. Đoạn trích nguyên văn vẫn hiện màu; điều quan trọng là tỷ lệ của từng nguồn không quá lớn và hội đồng thấy rõ bạn đã ghi nguồn đúng.