Quy định về đạo văn với luận văn, luận án ở Việt Nam: Những điều học viên cần biết

“Trường em yêu cầu dưới bao nhiêu phần trăm?”, “Nếu vượt ngưỡng thì có bị hủy kết quả không?”, “Dùng ChatGPT có bị coi là đạo văn?” - đây là những câu hỏi rất thường gặp của học viên cao học và nghiên cứu sinh. Câu trả lời chính xác luôn nằm trong quy định của chính trường bạn, nhưng hiểu khung chung sẽ giúp bạn đọc quy định đó đúng cách và chủ động hơn. Bài viết dưới đây tổng hợp những điểm cốt lõi theo hướng dễ hiểu. Đây là thông tin tham khảo, không thay thế văn bản chính thức của trường hay cơ quan quản lý.

1. Khung quy định chung

Quy chế tuyển sinh và đào tạo trình độ thạc sĩ (ban hành kèm Thông tư 23/2021/TT-BGDĐT) và quy chế tuyển sinh, đào tạo trình độ tiến sĩ (ban hành kèm Thông tư 18/2021/TT-BGDĐT) đặt ra yêu cầu về tính trung thực trong luận văn, luận án và giao cho cơ sở đào tạo trách nhiệm kiểm soát. Trên cơ sở đó, mỗi trường ban hành quy định riêng về:

• Phần mềm kiểm tra sử dụng (DoIT, Turnitin, iThenticate hoặc hệ thống riêng).
• Thời điểm kiểm tra: trước khi bảo vệ cấp cơ sở, trước khi nộp chính thức, hoặc cả hai.
• Ngưỡng tỷ lệ trùng lặp chấp nhận và các phần được loại trừ (trích dẫn, tài liệu tham khảo, phụ lục…).
• Quy trình xử lý khi vượt ngưỡng và các hình thức xử lý vi phạm.

Vì vậy, việc đầu tiên bạn cần làm là tìm đọc văn bản “quy định về kiểm tra trùng lặp”, “quy định về liêm chính học thuật” hoặc tên tương tự trên website phòng đào tạo sau đại học của trường.

2. Ngưỡng tỷ lệ trùng lặp: ai quyết định?

Không có một con số áp dụng chung cho mọi trường. Ngưỡng do từng cơ sở đào tạo quy định và có thể khác nhau theo bậc học, ngành học, thậm chí theo phần mềm. Một số trường xét tỷ lệ tổng, một số trường xét thêm tỷ lệ của từng nguồn đơn lẻ. Bạn có thể tham khảo các mức thường gặp trong bài tỷ lệ đạo văn bao nhiêu là đạt, nhưng chỉ quy định của trường mới có giá trị.

Điều quan trọng không kém con số là cách tính: có loại trừ phần trích dẫn trong ngoặc kép không, có loại trừ danh mục tài liệu tham khảo không, có bỏ qua các nguồn trùng dưới một tỷ lệ nhỏ không. Cùng một bài nhưng thiết lập khác nhau có thể cho kết quả chênh lệch đáng kể. Khi tự kiểm tra, hãy dùng thiết lập giống với trường để kết quả sát thực tế.

3. Những hành vi thường bị coi là vi phạm

• Sao chép nội dung của người khác mà không ghi nguồn, kể cả khi đã thay vài từ.
• Dùng lại luận văn, bài báo của chính mình mà không trích dẫn (tự đạo văn).
• Bịa đặt hoặc chỉnh sửa số liệu, kết quả nghiên cứu.
• Nhờ hoặc thuê người khác viết thay, nộp sản phẩm không phải của mình.
• Sử dụng công cụ AI tạo nội dung trái với quy định của trường, hoặc không khai báo khi trường yêu cầu.
• Dùng thủ thuật đánh lừa phần mềm như thay ký tự, chèn chữ ẩn, chuyển văn bản thành ảnh.

Lưu ý rằng tỷ lệ trùng lặp thấp không có nghĩa là bài không vi phạm, và tỷ lệ cao chưa chắc là đạo văn. Hội đồng xem xét bản chất: phần trùng là gì, có ghi nguồn không, đóng góp riêng của tác giả ở đâu.

4. Hậu quả có thể gặp

Tùy mức độ và quy định của trường, hậu quả có thể bao gồm: yêu cầu chỉnh sửa và kiểm tra lại, lùi thời gian bảo vệ, không được bảo vệ, hủy kết quả, và trong trường hợp nghiêm trọng là xử lý cả khi đã được cấp bằng. Ngoài ra còn ảnh hưởng đến uy tín cá nhân và cơ hội công tác, nghiên cứu sau này. Đây là lý do nên coi việc tự kiểm tra là một bước bắt buộc trong kế hoạch, không phải việc làm vào phút chót.

5. Còn việc dùng AI thì sao?

Nhiều trường đang bổ sung quy định về sử dụng công cụ AI tạo sinh trong học tập và nghiên cứu. Xu hướng chung là: cho phép dùng ở mức hỗ trợ (gợi ý ý tưởng, kiểm tra ngữ pháp, dịch tham khảo) nếu khai báo minh bạch, và không chấp nhận nộp nội dung do AI viết như sản phẩm của mình. Một số trường đã yêu cầu kèm báo cáo phát hiện AI. Vì công cụ phát hiện AI có thể báo nhầm, bạn nên lưu lại bản nháp, ghi chú và lịch sử chỉnh sửa để chứng minh quá trình viết. Xem thêm ranh giới giữa hỗ trợ hợp lệ và vi phạm khi dùng ChatGPT.

6. Cách tự bảo vệ mình

1. Đọc kỹ quy định của trường ngay khi bắt đầu viết, ghi lại ngưỡng, phần mềm và thiết lập loại trừ.
2. Quản lý tài liệu và trích dẫn ngay từ đầu bằng phần mềm như Zotero để không bỏ sót nguồn.
3. Lưu bản nháp theo phiên bản và ghi chép nghiên cứu - đây là bằng chứng quá trình làm việc.
4. Tự kiểm tra bằng đúng phần mềm của trường, ở chế độ không lưu bài, trước hạn nộp đủ lâu để kịp chỉnh sửa.
5. Chỉnh sửa trung thực: bổ sung trích dẫn, tổng hợp và phân tích bằng lời của mình, không dùng mẹo che giấu.

Tự kiểm tra trước khi nộp: đặt kiểm tra DoIT, Turnitin hoặc iThenticate ở chế độ không lưu bài. Đọc thêm chính sách liêm chính học thuật của chúng tôi.

Câu hỏi thường gặp

Có quy định chung cả nước về tỷ lệ trùng lặp không?

Quy chế của Bộ đặt khung về tính trung thực; ngưỡng cụ thể và cách kiểm tra do từng cơ sở đào tạo quy định. Hãy đọc văn bản của trường bạn.

Tỷ lệ thấp có chắc chắn được chấp nhận?

Không hẳn. Hội đồng vẫn đánh giá nội dung, cách trích dẫn và đóng góp riêng. Một nguồn đơn lẻ chiếm tỷ lệ lớn có thể bị lưu ý dù tổng tỷ lệ thấp.

Tự kiểm tra trước có làm bài bị lưu vào kho không?

Có thể, nếu dùng tài khoản có lưu bài. Hãy chọn dịch vụ kiểm tra ở chế độ không lưu bài để tránh trùng với chính mình khi nộp chính thức.